Οι παραδοσιακές κυπριακές πόρτες αποκαλύπτουν ιστορία, τέχνη και κοινωνική θέση

Λευκωσία, Κύπρος. Η κύρια είσοδος ενός παραδοσιακού κυπριακού σπιτιού, γνωστή ως «ξόπορτι», συνέδεε συχνά τον δρόμο με μια ιδιωτική αυλή και μπορούσε να είναι αρκετά ευρύχωρη ώστε να χωράει τόσο τους κατοίκους όσο και τα ζώα. Η κατασκευή της μπορεί να αποκαλύψει λεπτομέρειες σχετικά με την ηλικία ενός κτιρίου, τη χρήση του και την κοινωνική θέση του ιδιοκτήτη του.

Ποικίλα σχέδια και λειτουργίες

Ο αρχιτέκτονας Κωνσταντίνος Νιούλικος, ο οποίος έχει ασχοληθεί με την αναστήλωση παραδοσιακών κτιρίων στην Κύπρο, δήλωσε ότι οι πόρτες μπορούν να παρέχουν στοιχεία για την εποχή που κατασκευάστηκαν, την οικονομική κατάσταση του ιδιοκτήτη και τη χρήση του χώρου πίσω από αυτές.

Ο ξυλουργός και επιπλοποιός Μιχάλης Σωκράτου ανέφερε ότι δεν υπάρχει ένας μοναδικός αναγνωρίσιμος τύπος παραδοσιακής κυπριακής πόρτας. Μία από τις πιο βασικές μορφές ήταν η πόρτα με σανίδες, γνωστή στους παλαιότερους Κύπριους τεχνίτες ως «σκέτες», κατασκευασμένη από συμπαγείς ξύλινες σανίδες που συγκρατούνταν μεταξύ τους με οριζόντια ξύλινα δοκάρια.

Άλλες πόρτες ήταν πιο περίπλοκες, με τη χρήση πλαισίων, φύλλων και καλούπια, και μερικές φορές κατασκευάζονταν ως διπλές πόρτες.

Υλικά και τεχνική

Η Μαρία Φιλοκύπρου, αναπληρώτρια καθηγήτρια αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, ανέφερε ότι οι εισόδους των αγροτικών παραδοσιακών κατοικιών ήταν γενικά απλές, συχνά ορθογώνιες και εφοδιασμένες με οριζόντιο ξύλινο υπέρθυρο.

Τα πιο ευκατάστατα κτίρια, επηρεασμένα από την αστική αρχιτεκτονική, μπορούσαν να διαθέτουν σκαλιστά πέτρινα κουφώματα, καμάρες, πόρτες με πάνελ, φεγγίτες και σιδερένια στοιχεία.

Σύμφωνα με τον Σωκράτου, χρησιμοποιούνταν συνήθως πεύκο, αν και χρησιμοποιούνταν επίσης κυπαρίσσι και άλλα υλικά. Στην περιοχή της Καρπασίας, οι τεχνίτες χρησιμοποιούσαν μερικές φορές αοράτο. Το ξύλο που ήταν διαθέσιμο τοπικά, η περιοχή και ο τύπος του κτιρίου επηρέαζαν την κατασκευή κάθε πόρτας.

Οι παραδοσιακοί ξυλουργοί, γνωστοί ως «πελεκάνοι», χρησιμοποιούσαν πριόνια, πλάνες, σμίλες και εξειδικευμένες πλάνες διαμόρφωσης. Ο Σωκράτου ανέφερε ότι η εργασία με μασίφ ξύλο απαιτούσε επίσης βαθιά γνώση του υλικού.

Στην εργασία συμμετείχαν και μεταλλουργοί, γνωστοί ως «κομοδρόμοι», οι οποίοι κατασκεύαζαν μεντεσέδες, κάγκελα και χειροποίητες κλειδαριές.

Διασωθέντα παραδείγματα

Πολλές παραδοσιακές ξύλινες πόρτες έχουν χαθεί, καθώς το ξύλο δεν αντέχει εύκολα στο πέρασμα των αιώνων.

Ο Ιωσήφ Χατζηκυριάκος, διευθυντής των Αρχείων Λάρνακας – Ίδρυμα Φίβου Σταυρίδη, ανέφερε ότι παλαιότερα παραδείγματα μπορούν να βρεθούν σε εκκλησίες και οχυρώσεις, ενώ οι περισσότερες σωζόμενες οικιακές πόρτες στην Κύπρο χρονολογούνται από την ύστερη οθωμανική και τη βρετανική περίοδο.

Τα στυλ των πορτών άλλαζαν με την πάροδο του χρόνου, ανάλογα με τη μόδα και τις προτιμήσεις όσων τις παρήγγειλαν. Ο Χατζηκυριάκος ανέφερε ότι μια πόρτα αποτελεί το επίκεντρο της πρόσοψης ενός σπιτιού και ένα έμβλημα των ανθρώπων που ζουν πίσω από αυτήν.