Με χιούμορ για σοβαρά θέματα: οι βάσεις του σύμπαντος σε μια συναρπαστική επίδειξη

Το Explorer Dome στα αγγλικά σχολεία της Κύπρου

Ακούω και ξεχνάω. Βλέπω και απομνημονεύω. Κάνω και καταλαβαίνω: – αυτή η φράση του Κομφούκιου αποτέλεσε τη βάση της ιδέας που υλοποίησαν το 1998 οι Άγγλοι Σάρον Λέβερμεντ (Shaaron Leverment) και Μπεν Μπράουν (Ben Brown). Οι νέοι επιστήμονες δημιούργησαν ένα μοναδικό εκπαιδευτικό πρόγραμμα, το οποίο βοηθά τους μαθητές, μέσα από συναρπαστικές διαλέξεις, να κατανοήσουν και να απομνημονεύσουν τις βασικές αρχές των φυσικών επιστημών. Με τη βοήθεια ενός κινητού πλανηταρίου, καθώς και χημικών και φυσικών εργαστηρίων, το προσωπικό του Explorer Dome διοργανώνει περισσότερες από 10 διαλέξεις-παραστάσεις για μαθητές του δημοτικού σχολείου, καλύπτοντας μια ευρεία γκάμα θεμάτων – από τις υποθέσεις για τη γένεση του κόσμου μας έως τη δομή του ανθρώπινου σώματος.

Σήμερα, στο Διεθνές Σχολείο της Πάφου (The International School of Paphos), ο Τζιμ Μπελ (Jim Bell) μιλάει στους μαθητές της 3ης και 4ης τάξης (8-9 ετών) για τη δομή της ύλης. Είχα μερικά λεπτά πριν από την έναρξη του επόμενου μαθήματος για να συνομιλήσω με τον χαρούμενο Άγγλο. Ο Τζιμ μου είπε ότι αγαπάει πολύ την Κύπρο και έρχεται εδώ με μεγάλη χαρά. Σε κάθε επαγγελματικό ταξίδι του επισκέπτεται ταυτόχρονα πολλά αγγλικά σχολεία που βρίσκονται σε διάφορες πόλεις – 2-3 ημέρες για κάθε σχολείο. Κατά τη διάρκεια των σχολικών ωρών διοργανώνονται διαλέξεις για τα παιδιά, ενώ μετά το μεσημεριανό γεύμα το Explorer Dome προσκαλεί τους μαθητές μαζί με τους γονείς τους. Οι τιμές των εισιτηρίων για τους μαθητές είναι περισσότερο από προσιτές – 5 ευρώ.

Όλα είναι έτοιμα για το μάθημα: φιάλη οξυγόνου, θερμός με υγρό άζωτο, σφαιρίδια με αέρα και οξυγόνο τοποθετημένα σε δοκιμαστικούς σωλήνες, οι οποίοι βυθίζονται στο υγρό άζωτο· σύντομα το αέριο συμπυκνώνεται, γεμίζοντας τους σωλήνες. Χτυπά το κουδούνι και τα κορίτσια και τα αγόρια, που φαίνονται ενήλικες παρά την ηλικία τους με τις αυστηρές σχολικές στολές τους, παίρνουν τις θέσεις τους στην αίθουσα. Ο Τζιμ ξεκινά την παράσταση!

«Ποια είδη ύλης, ουσιών γνωρίζετε;» – ρωτά ο Τζιμ, εμπλέκοντας τους μαθητές σε διάλογο. Τα παιδιά σηκώνουν τα χέρια τους, και στην αίθουσα επικρατεί μια χαλαρή ατμόσφαιρα ζωντανού διαλόγου. Αυτές οι λευκές σφαίρες είναι μόρια ουσίας. Ο κύβος από σφαίρες – τι είναι αυτό; Είναι στερεό σώμα! Μπορείτε να το πιάσετε στα χέρια σας και δεν θα αλλάξει το σχήμα του – καλούνται εθελοντές στην αυτοσχέδια σκηνή. Και αυτές οι μπάλες μέσα στο μαλακό δίχτυ δεν είναι παρά υγρό, το οποίο μπορεί να πάρει το σχήμα του δοχείου στο οποίο έχει χυθεί. Και, τέλος, ο τρίτος εθελοντής σφίγγει τις σφαίρες στα χέρια του και τις περιστρέφει χαοτικά – αυτό είναι αέριο! Γέλια στην αίθουσα, οι φίλοι στη σκηνή απεικονίζουν με καλλιτεχνικό τρόπο την ίδια τη βάση του σύμπαντος!

«Τώρα θα πρέπει να καλέσουμε την καθαρίστρια!» – προειδοποιεί ο Τζιμ, χύνοντας λίγο υγρό άζωτο στο πάτωμα. Όμως το υγρό βράζει, μετατρέποντας αμέσως σε ατμό.

Το υγρό άζωτο μπορεί να είναι επικίνδυνο για τον άνθρωπο, καθώς η θερμοκρασία του είναι πολύ χαμηλή: ένας λαστιχένιος σωλήνας που τοποθετείται μέσα στο άζωτο σκληραίνει, ενώ ένα ζωντανό λουλούδι…

«Πόσες μπάλες νομίζετε ότι χωράνε σε αυτό το δοχείο;» – Ο εισηγητής χαμογελά πονηρά, και τα παιδιά καταλαβαίνουν ότι πρόκειται για ερώτηση-παγίδα. Η προσοχή μου μοιράζεται ανάμεσα στην ίδια την επίδειξη και το κοινό – τι χαρά να βλέπεις τόσα ευτυχισμένα παιδικά πρόσωπα!

Μόλις προστεθεί λίγο υγρό άζωτο, η μπάλα συρρικνώνεται, στο δοχείο «εξαφανίζεται» μια δεύτερη μπάλα, μετά μια τρίτη… Η παγωμένη μπάλα κυκλοφορεί ανάμεσα στις σειρές – τα παιδιά, φωνάζοντας από χαρά, περνάνε τη κρύα μπάλα από χέρι σε χέρι και – θαύμα! Αφού πέρασε όλη τη σειρά και ζεστάθηκε από τη θερμότητα των παιδικών χεριών, η μπάλα φούσκωσε ξανά. Ο Τζιμ δίνει σύντομες και ακατάπαυστες εξηγήσεις.

Ξαφνικά, η αίθουσα μετατρέπεται σε πραγματική σκηνή! Ο Τζιμ ρίχνει βραστό νερό πάνω στον ξηρό πάγο, και πυκνός καπνός ξεχύνεται στα πόδια των παιδιών. Ναι, συνήθως η ουσία αλλάζει διαδοχικά τις τρεις βασικές καταστάσεις – αέριο, υγρό, στερεό – αλλά μερικές φορές το στερεό μετατρέπεται αμέσως σε αέριο.

«Κοιτάξτε!» – ο σκανδαλιάρης ομιλητής βάζει από ένα κομμάτι ξηρού πάγου σε πλαστικά κουτιά από φιλμ φωτογραφίας και τα κλείνει με τα καπάκια. Μερικά δευτερόλεπτα αγωνιώδους αναμονής και αρχίζει μια σειρά από κρότους, ενώ τα καπάκια πετάγονται προς την οροφή.

Και, επιτέλους, ήρθε η σειρά του υγρού οξυγόνου. Αρκεί να κρατήσει κανείς ένα συνηθισμένο τσιγάρο για λίγα δευτερόλεπτα μέσα στο υγρό οξυγόνο, για να καεί πιο έντονα από βεγγαλικό. Ένα σιγοκαίγοντας ξυλαράκι αναφλέγεται με έντονη φλόγα μέσα στο οξυγόνο. Και στο φινάλε… Βαμβάκι, μεταλλικά ροκανίδια και υγρό οξυγόνο δημιουργούν μια έντονη λάμψη, που μοιάζει με πυροτεχνήματα!

Μερικές ερωτήσεις στο τέλος της διάλεξης και τα ικανοποιημένα παιδιά πηγαίνουν στο διάλειμμα. Δεν έχω καμία αμφιβολία ότι οι γνώσεις που απέκτησαν κατά τη διάρκεια αυτού του μαγικού μαθήματος θα μείνουν για πάντα στο μυαλό τους. Δεν άκουσαν, αλλά είδαν…