Η επίσκεψη του Προέδρου της Κύπρου στη Ρωσία έδωσε νέα ώθηση στις διμερείς σχέσεις

(σύμφωνα με τα αποτελέσματα της ανάλυσης των ρωσικών επιχειρηματικών και κοινωνικοπολιτικών μέσων ενημέρωσης) Στα τέλη Φεβρουαρίου, ο Πρόεδρος της Κύπρου Νίκος Αναστασιάδης πραγματοποίησε επίσκεψη στη Ρωσία. Η επίσκεψη πραγματοποιήθηκε με την ευκαιρία της 55ης επετείου από την καθιέρωση των διπλωματικών σχέσεων μεταξύ της Κύπρου και της Ρωσίας (ΕΣΣΔ). Από τον Απρίλιο του 1992, όταν η Κυπριακή Δημοκρατία αναγνώρισε τη Ρωσία ως διάδοχο της ΕΣΣΔ, οι πρόεδροι της Κύπρου έχουν επισκεφθεί τη Ρωσική Ομοσπονδία επτά φορές. Η επίσκεψη του Ν. Αναστασιάδη ήταν η όγδοη. Η επίσκεψη πραγματοποιήθηκε εν μέσω δύο παραγόντων που την περιπλέκουν. Ο πρώτος αφορούσε τον οικονομικό τομέα, ενώ ο δεύτερος τον στρατιωτικό-πολιτικό.

Προβλήματα και νέες ευκαιρίες συνεργασίας μεταξύ Κύπρου και Ρωσίας

Οικονομία και εμπόριο

Οι οικονομικές σχέσεις των δύο χωρών δεν διανύουν την καλύτερη περίοδο. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, ο όγκος του εμπορίου μεταξύ της Ρωσίας και της Κύπρου μειώθηκε το 2014, σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος, κατά 66,8% και ανήλθε σε 653,3 εκατ. δολάρια. Παράλληλα, διατηρήθηκε η ανισορροπία στο αμοιβαίο εμπόριο. Παρά το γεγονός ότι οι ρωσικές εξαγωγές μειώθηκαν κατά σχεδόν 70%, στα 609,7 εκατ. δολάρια, εξακολουθούν να υπερβαίνουν σχεδόν 14 φορές τις εισαγωγές των 43,6 εκατ. δολαρίων (αύξηση κατά 2,2% σε σχέση με το 2013). Η μείωση των εξαγωγών από τη Ρωσία ήταν συνέπεια των αμοιβαίων οικονομικών κυρώσεων μεταξύ Ρωσίας και ΕΕ, της υποτίμησης του ρωσικού ρουβλίου, καθώς και της κρίσιμης κατάστασης των οικονομιών των δύο χωρών. Παρ’ όλα αυτά, στη δομή των κυπριακών εξαγωγών και εισαγωγών μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών που δεν ανήκουν στην ΕΕ, η Ρωσία καταλαμβάνει την πρώτη θέση (36,1% και 33,3% αντίστοιχα). Σύμφωνα με Ρώσους εμπειρογνώμονες, η εμπορική συνεργασία των δύο χωρών, υπό τις συνθήκες ενός de facto «πολέμου κυρώσεων», είναι απίθανο να αναπτυχθεί ενεργά χάρη στις προσπάθειες των πολιτικών και επιχειρηματικών κύκλων των δύο χωρών. Αντίθετα, είναι πιθανότερο να αναμένεται αύξηση της ανισορροπίας. Αυτό καθορίζεται από τη δομή του εξωτερικού εμπορίου.

Οι ρωσικές εξαγωγές προς την Κύπρο είναι κυρίως πρώτων υλών (78,8% – πετρέλαιο, 3,2% – μέταλλα και προϊόντα από αυτά), και οι κυρώσεις δεν ισχύουν για αυτά τα εμπορεύματα. Η Κύπρος εξάγει στη Ρωσία σε μεγάλο βαθμό γεωργικά προϊόντα και γεωργικές πρώτες ύλες (28,2%), τα οποία υπόκεινται κυρίως στις ανταποδοτικές κυρώσεις που επέβαλε η Ρωσία κατά των χωρών της ΕΕ. Επίσης, η Κύπρος εξάγει στη Ρωσία προϊόντα της χημικής βιομηχανίας και καουτσούκ (23,6%), μηχανήματα, εξοπλισμό και μεταφορικά μέσα (45,2%), καθώς και άλλα εμπορεύματα. Οι προοπτικές αύξησης των εξαγωγών προς τη Ρωσία είναι αρκετά ασαφείς, λόγω της χαμηλής ανταγωνιστικότητας των κυπριακών προϊόντων. Μια πιθανή οδός ανάπτυξης των εξαγωγών προς τη Ρωσία θα μπορούσε να είναι η επανεξαγωγή προϊόντων τρίτων χωρών, κυρίως προϊόντων υψηλής τεχνολογίας και ευρέος φάσματος παραγωγικού εξοπλισμού, των οποίων η προμήθεια στη Ρωσία απορρίπτεται για πολιτικούς λόγους (συγκεκριμένα, αυτό αφορά τις Συμφωνίες του Βασενάαρ, η ερμηνεία των απαιτήσεων των οποίων μπορεί να χαρακτηρίζεται από σημαντική υποκειμενικότητα). Ένας ακόμη τομέας ανάπτυξης της συνεργασίας των δύο χωρών είναι η χορήγηση άδειας στις ρωσικές εταιρείες εξόρυξης φυσικού αερίου και πετρελαίου να δραστηριοποιούνται στην αποκλειστική οικονομική ζώνη της Κύπρου. Αναμφίβολα, αυτό το βήμα απαιτεί ενδελεχή νομική επεξεργασία· ωστόσο, μετά το πέρας των διαπραγματεύσεων, ο πρόεδρος της Ρωσίας Βλαντιμίρ Πούτιν σημείωσε ότι η ρωσική πλευρά εκδηλώνει ενδιαφέρον για το θέμα αυτό.

Οικονομικά και επενδύσεις

Οι δύο χώρες συνδέονται με ενεργές σχέσεις στον τομέα της κίνησης κεφαλαίων. Η Κύπρος, παρά την κρίση χρέους, συγκαταλέγεται στους πέντε κορυφαίους επενδυτές στη ρωσική οικονομία. Ο συνολικός όγκος των συσσωρευμένων κυπριακών επενδύσεων στο τέλος του 2013 ανήλθε σε 69,1 δισ. δολάρια. Σύμφωνα με πολλούς ιδιωτικούς και κυβερνητικούς Ρώσους εμπειρογνώμονες, συχνά οι επενδύσεις αυτές αποτελούν επανεπένδυση κεφαλαίων που είχαν προηγουμένως μεταφερθεί από τη Ρωσία και είχαν λάβει κυπριακή νομική καταχώριση. Καθώς εντείνονται τα μέτρα καταπολέμησης των υπεράκτιων εταιρειών, τόσο στη Ρωσία όσο και στην ΕΕ, αλλά και παγκοσμίως, η εν λόγω ροή κεφαλαίων αναμένεται να μειωθεί. Παράλληλα, η Ρωσία αντιπροσωπεύει το 80% του συνόλου των ξένων επενδύσεων που εισρέουν στην Κύπρο, γεγονός που επιβεβαιώνει την άποψη σχετικά με τη ρωσική προέλευση των κυπριακών διασυνοριακών επενδύσεων. Το 2013, ο συνολικός όγκος των επενδύσεων από τη Ρωσία που συσσωρεύτηκαν στην Κύπρο ανήλθε σε 33,1 δισ. δολάρια. Η Κύπρος προσελκύει επενδυτές από τη Ρωσία λόγω του γεγονότος ότι η χώρα είναι μέλος της ΕΕ. Στο πλαίσιο αυτό, οι επενδύσεις στην κυπριακή οικονομία επιτρέπουν στους Ρώσους επιχειρηματίες να προσβλέπουν σε περαιτέρω ανάπτυξη των επιχειρήσεών τους εντός της ΕΕ. Στο πλαίσιο αυτό, φαίνεται λογικό να παραχωρηθούν πρόσθετα κίνητρα για την προσέλκυση επενδυτών από τη Ρωσία, καθώς και αξιόπιστες νομικές εγγυήσεις για τις επενδύσεις τους, οι οποίες μειώθηκαν δραματικά κατά τη διάρκεια της χρηματοπιστωτικής κρίσης στην Κύπρο το 2012-2013. Εάν δεν πληρωθούν αυτές οι προϋποθέσεις, η ελκυστικότητα της Κύπρου ως ευνοϊκής δικαιοδοσίας για το ρωσικό κεφάλαιο θα μειώνεται σταθερά. Η Ρωσία, από την πλευρά της, είναι προσηλωμένη σε μια παραγωγική οικονομική συνεργασία με την Κύπρο. Λίγο πριν την επίσκεψη του Ν. Αναστασιάδη, το κοινοβούλιο (Κρατική Δούμα) επικύρωσε το πρωτόκολλο για την αναδιάρθρωση του χρέους της Κύπρου σχετικά με το ρωσικό δάνειο ύψους 2,5 δισεκατομμυρίων ρούβλια. Το επιτόκιο του δανείου προς την Κύπρο μειώθηκε στο 2,5%, ενώ η προθεσμία αποπληρωμής του χρέους μετατίθεται για τα έτη 2018-2021. Το εν λόγω δάνειο χορηγήθηκε στην Κύπρο το 2011. Σύμφωνα με την αρχική συμφωνία, το χρέος έπρεπε να εξοφληθεί με εφάπαξ πληρωμή την 1η Ιουλίου 2016, ενώ το επιτόκιο ανερχόταν σε 4,5% ετησίως. Όπως φαίνεται, η Ρωσία προέβη σε σημαντικές παραχωρήσεις προς την Κύπρο. Οι ρωσικοί επιχειρηματικοί και πολιτικοί κύκλοι αναμένουν αντίστοιχα μέτρα από την ηγεσία της Κύπρου.

Τουρισμός

Ένας τομέας με προοπτικές για αμοιβαία συνεργασία είναι επίσης ο τουρισμός. Η Κύπρος διαθέτει σημαντικούς πόρους αναψυχής, ενώ ο τουρισμός διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην οικονομία της (πάνω από 10% του ΑΕΠ). Κατά τη δεκαετία του 2000, η Ρωσία κατείχε τη δεύτερη θέση (μετά τη Μεγάλη Βρετανία) ως προς τον αριθμό των τουριστών που επισκέπτονταν την Κύπρο. Το 2014, λόγω της σημαντικής πτώσης της ισοτιμίας του ρουβλίου έναντι του ευρώ, ο αριθμός των Ρώσων τουριστών μειώθηκε απότομα, ωστόσο η Κύπρος παραμένει μεταξύ των δέκα πιο δημοφιλών χωρών για τους Ρώσους (πίνακας 1).

Οι 10 κορυφαίες χώρες ως προς τον εξερχόμενο τουρισμό από τη Ρωσία για τους 9 μήνες του 2014

Πηγή: επίσημα στοιχεία της Ροστουρισμού.

Η πτώση της ισοτιμίας του ρουβλίου έναντι του ευρώ κατά το 2014, η οποία ξεπέρασε το 1,5 φορές, οδήγησε σε απότομη μείωση της τιμολογιακής ανταγωνιστικότητας της Κύπρου ως τουριστικού προορισμού για τους Ρώσους. Αυτό όχι μόνο επηρεάζει αρνητικά το ΑΕΠ της Κύπρου, αλλά θέτει επίσης υπό αμφισβήτηση τις προοπτικές των ρωσικών επενδύσεων στον τουριστικό τομέα, ενώ η αποδοτικότητα των έργων που έχουν ήδη ξεκινήσει τίθεται υπό αμφισβήτηση. Μία από τις συνέπειες αυτού μπορεί να είναι η χρεοκοπία εταιρειών που εξυπηρετούν τη ροή Ρώσων τουριστών προς την Κύπρο. Στην παρούσα κατάσταση (λαμβάνοντας υπόψη ότι η Κύπρος, de facto, μετά το «πάγωμα» του τραπεζικού συστήματος κατά την οξεία φάση της κρίσης το 2013, έπαψε να αποτελεί πλήρες μέλος της ζώνης του ευρώ, καθώς επιβλήθηκαν περιορισμοί στην κυκλοφορία των «κυπριακών ευρώ») φαίνεται σκόπιμη η σύναψη συμφωνίας με τη Ρωσία για τη χρήση (εν μέρει) ρωσικών ρούβλιων ως μέσου πληρωμής στις αμοιβαίες συναλλαγές και κατά την παροχή υπηρεσιών σε Ρώσους τουρίστες. Παρόμοια μέτρα έλαβε η Αίγυπτος, η οποία, παρά την εσωτερική αστάθεια, διατηρεί τη δεύτερη θέση μεταξύ των πιο ελκυστικών χωρών για τους Ρώσους τουρίστες. Ένας ακόμη πολλά υποσχόμενος τρόπος τόνωσης της ροής Ρώσων τουριστών προς την Κύπρο είναι η προσέλκυση οργανωμένων ομάδων τουριστών από τη Ρωσία. Τα προηγούμενα χρόνια, για παράδειγμα, πραγματοποιούνταν μαζικά οργανωμένα ταξίδια στην Κύπρο από Ρώσους στρατιωτικούς. Η δημιουργία παρόμοιων οργανωμένων τουριστικών ροών από τη Ρωσία (παιδιά σχολικής ηλικίας, φοιτητές, θερινά σχολεία εκμάθησης ξένων γλωσσών, κοινωνικά ευάλωτες ομάδες πολιτών, υπάλληλοι των αρχών επιβολής του νόμου και στρατιωτικοί — υπό την προϋπόθεση αξιόπιστων εγγυήσεων για την ασφάλεια της διαμονής τους — κ.λπ.) φαίνεται να αποτελεί μια πολλά υποσχόμενη κατεύθυνση ανάπτυξης των αμοιβαίων σχέσεων στον τομέα του τουρισμού.

Στρατιωτικο-τεχνική συνεργασία

Η Ρωσία και η Κύπρος συνδέονται με μακροχρόνιες παραδόσεις στρατιωτικής και τεχνικής συνεργασίας. Αυτές έχουν τις ρίζες τους στις παραδόσεις από την ΕΣΣΔ το 1965, όταν παραδόθηκαν 32 άρματα μάχης Τ-34-85 μαζί με εξαρτήματα επισκευής και πολεμικό υλικό. Στη συνέχεια, διάφορα σοβιετικά (ρωσικά) όπλα παραδόθηκαν και εκσυγχρονίστηκαν επανειλημμένα στην Κύπρο. Αυτή η συνεργασία δεν βλέπεται με καλό μάτι από τις ΗΠΑ, τη Μεγάλη Βρετανία και μια σειρά άλλων ευρωπαϊκών χωρών. Επιπλέον, καταδικάζεται σε δηλώσεις αξιωματούχων εν μέσω της πίεσης των κυρώσεων κατά της Ρωσίας, η οποία ασκείται από το 2014. Παρ’ όλα αυτά, παρά την πίεση αυτή, κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων μεταξύ του Β. Πούτιν και του Ν. Αναστασιάδη επιτεύχθηκε συμφωνία για την προσωρινή στάθμευση ρωσικών πολεμικών πλοίων στο νησί, τα οποία συμμετέχουν σε διεθνείς αντιτρομοκρατικές και αντιπειρατικές επιχειρήσεις. Στο μέλλον προβλέπεται η στάθμευση ρωσικών αεροσκαφών στην κυπριακή αεροπορική βάση υπό παρόμοιες συνθήκες. Αυτές οι συμφωνίες προκάλεσαν έντονη κριτική από την πλευρά των ΗΠΑ.

Αμοιβαίος σεβασμός των συμφερόντων στις διεθνείς και επιχειρηματικές σχέσεις

Συνολικά, ως αποτέλεσμα των ρωσο-κυπριακών διαπραγματεύσεων της 25ης Φεβρουαρίου 2015, οι πρόεδροι των δύο χωρών υπέγραψαν το Κοινό Πρόγραμμα Δράσης μεταξύ της Ρωσικής Ομοσπονδίας και της Κυπριακής Δημοκρατίας για την περίοδο 2015–2017. Επιπλέον, υπογράφηκε μια σειρά εγγράφων, μεταξύ των οποίων: Μνημόνιο Συνεργασίας μεταξύ του ρωσικού επενδυτικού οργανισμού «Επενδύστε στη Ρωσία» και του Κυπριακού Οργανισμού Προσέλκυσης Επενδύσεων· Μνημόνιο Συνεργασίας μεταξύ της Τράπεζας της Ρωσίας και της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς της Κυπριακής Δημοκρατίας· Μνημόνιο Συνεργασίας μεταξύ του Υπουργείου Παιδείας και Επιστημών της Ρωσικής Ομοσπονδίας και του Υπουργείου Οικονομικών της Κυπριακής Δημοκρατίας σχετικά με την επιστημονική και τεχνική συνεργασία· Πρωτόκολλο της όγδοης συνεδρίασης της Ρωσο-Κυπριακής Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Οικονομική Συνεργασία· Μνημόνιο Συνεργασίας στον τομέα της Ναυτικής Άμυνας μεταξύ του Υπουργείου Άμυνας της Ρωσικής Ομοσπονδίας και του Υπουργείου Άμυνας της Κυπριακής Δημοκρατίας· Πρόγραμμα συνεργασίας μεταξύ της Ρωσικής Ομοσπονδίας και της Κυπριακής Δημοκρατίας στους τομείς της επιστήμης, της εκπαίδευσης και του πολιτισμού για την περίοδο 2015–2018· Συμφωνία μεταξύ της Κυβέρνησης της Ρωσικής Ομοσπονδίας και της Κυβέρνησης της Κυπριακής Δημοκρατίας σχετικά με τη στρατιωτική συνεργασία· Συμφωνία μεταξύ της Κυβέρνησης της Ρωσικής Ομοσπονδίας και της Κυβέρνησης της Κυπριακής Δημοκρατίας για τη συνεργασία στην καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης ναρκωτικών και ψυχοτρόπων ουσιών, καθώς και της κατάχρησής τους· Συμφωνία μεταξύ της Κυβέρνησης της Ρωσικής Ομοσπονδίας και της Κυβέρνησης της Κυπριακής Δημοκρατίας για τη συνεργασία στον τομέα της καταπολέμησης της τρομοκρατίας. Παρά το γεγονός ότι η Κύπρος δεν διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην οικονομία και την πολιτική της Ρωσίας, η επίσκεψη του Ν. Αναστασιάδη έγινε δεκτή θετικά στη Ρωσία. Ανοίγει προοπτικές για νέα συνεργασία, ενώ παράλληλα αποδεικνύει ότι η προσήλωση στις αρχές του αμοιβαίου σεβασμού των συμφερόντων στις διεθνείς σχέσεις αποδίδει καρπούς. Αναμένεται ότι οι συμφωνίες που επιτεύχθηκαν θα αποτυπωθούν σύντομα όχι μόνο στις σχέσεις των κρατών, αλλά και μεταξύ μεμονωμένων εταιρειών και πολιτών των δύο χωρών, οι οποίοι θα μπορέσουν να βελτιώσουν την ευημερία τους χάρη στην παραγωγική συνεργασία.