Η Καταστροφή της Σμύρνης και το καταφύγιο που προσέφερε η Κύπρος στους επιζώντες της Μικράς Ασίας

Σμύρνη, Τουρκία. Η καταστροφή της Σμύρνης το 1922 είχε ως αποτέλεσμα δεκάδες χιλιάδες νεκρούς και ανάγκασε εκατοντάδες χιλιάδες επιζώντες να καταφύγουν στην εξορία, μεταξύ των οποίων και πρόσφυγες που αργότερα έφτασαν στην Κύπρο. Η καταστροφή αυτή σημάδεψε επίσης τη ζωή και το έργο του ποιητή Γιώργου Σεφέρη, ο οποίος είχε εγκαταλείψει την πόλη μαζί με την οικογένειά του το 1914.

Η καταστροφή της Σμύρνης

Ο Σεφέρης, που γεννήθηκε στη Σμύρνη, εγκατέλειψε την πόλη οκτώ χρόνια πριν από την καταστροφή της, αλλά παρέμεινε βαθιά συγκλονισμένος από τη μοίρα της. Σε ένα από τα ποιήματά του, απεικόνισε έναν ιππέα που έφερε τη φωτιά, μια οικογένεια που διαλύθηκε και έναν κόσμο χωρίς ενόχους ή μάρτυρες, μόνο καπνό.

Χιλιάδες Σμυρνίτες σκοτώθηκαν, κάηκαν ζωντανοί μαζί με τα σπίτια, τα σχολεία και τις εκκλησίες τους, πνίγηκαν ή πέθαναν από ασθένειες πάνω σε πλοία και σε προσφυγικούς καταυλισμούς.

Στις 27 Αυγούστου 1922, το τουρκικό ιππικό εισέβαλε στη Σμύρνη, ακολουθούμενο από τα τακτικά τουρκικά στρατεύματα. Ο Μητροπολίτης Χρυσόστομος παραδόθηκε στον όχλο και δολοφονήθηκε.

Μέχρι τις 31 Αυγούστου, μετά από βία, σφαγές, καταστροφές και λεηλασίες, η πόλη είχε τυλιχθεί στις φλόγες. Αναφέρθηκαν περίπου 50.000 νεκροί, ενώ 70.000 σπίτια και καταστήματα κάηκαν και εκατοντάδες άλλα κτίρια υπέστησαν ζημιές. Το καμπαναριό ύψους 30 μέτρων του Μητροπολιτικού Ναού της Αγίας Φωτίνης καταστράφηκε με δυναμίτη.

Οι τίτλοι των ελληνικών εφημερίδων ανέφεραν τη Σμύρνη να φλέγεται, τη δολοφονία του Μητροπολίτη και τη σφαγή χριστιανών στους δρόμους. Μεταγενέστερες εκδόσεις κατηγόρησαν τη Γαλλία και την Ιταλία ότι γιόρταζαν κατά τη διάρκεια της σφαγής και καταδίκασαν τη Βρετανία για την αποτυχία της να παρέμβει.

Επιχειρήσεις διαφυγής και διάσωσης

Τις επόμενες ημέρες, χιλιάδες Έλληνες και Αρμένιοι άνδρες σε στρατιωτική ηλικία αναγκάστηκαν να πραγματοποιήσουν «πορείες θανάτου» προς το εσωτερικό της χώρας. Οι περισσότεροι επιζώντες κάτοικοι, που υπολογίζονται σε 300.000 άτομα, έφτασαν στην Ελλάδα ως πρόσφυγες.

Στην εκκένωσή τους συνέβαλε ο Άσα Κεντ Τζένινγκς, ένας Αμερικανός μεθοδιστής πάστορας. Καθώς οι ελληνικές αρχές είχαν ήδη εγκαταλείψει την πόλη και τα πλοία των Συμμάχων στο λιμάνι αρνούνταν να επιβιβάσουν Οθωμανούς χριστιανούς υπηκόους, ο Τζένινγκς επικοινώνησε με τον Κεμάλ για να κερδίσει χρόνο και πίεσε την ελληνική κυβέρνηση να στείλει πλοία για την εκκένωση των προσφύγων.

Ο Σεφέρης έθεσε αργότερα, μέσα από την ποίησή του, το ερώτημα αν η ανθρωπιά ορίζεται από εκείνους που διαμαρτύρονται, από εκείνους που αποσύρονται στα προσωπικά τους προβλήματα ή από εκείνους που βοηθούν στη διατήρηση της ζωής.

Άφιξη προσφύγων στην Κύπρο

Μέχρι το τέλος του 1922, περίπου 2.400 πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία είχαν φτάσει στην Κύπρο.

Το γαλλικό ατμόπλοιο «Pierre Loti» αναχώρησε από τη Σμύρνη στις 11 Σεπτεμβρίου 1922, μεταφέροντας 327 Έλληνες πρόσφυγες καθώς και Γάλλους υπηκόους που ταξίδευαν προς τη Μασσαλία. Οι πρόσφυγες πλήρωσαν 16 λίρες ο καθένας για να επιβιβαστούν, επιπλέον των πληρωμών που έγιναν στα μέλη του πληρώματος.

Ένας πρόσφυγας έφτασε χωρίς δάχτυλα, αφού οι Τούρκοι απαγωγείς του τα είχαν κόψει μετά από μια ληστεία. Κύπριοι που προηγουμένως ζούσαν άνετα στη Σμύρνη έφτασαν με το βρετανικό ατμόπλοιο «King George», και περιγράφονταν τότε ως ημίγυμνοι και χωρίς περιουσιακά στοιχεία.

Οι επιζώντες ανέφεραν ότι οι δολοφονίες συνεχίζονταν καθώς ο κόσμος έφευγε. Οι αναφορές περιέγραφαν πτώματα σε κατάσταση αποσύνθεσης στους δρόμους της Σμύρνης και φόβους για επιδημίες.

Ένας Κύπριος αυτόπτης μάρτυρας, γράφοντας στην εφημερίδα «Φωνή της Κύπρου», ανέφερε ότι χιλιάδες Ελληνίδες και Αρμένισσες γυναίκες και παιδιά έχασαν τη ζωή τους καθώς η φωτιά κατέστρεφε σχολεία και εκκλησίες όπου είχαν καταφύγει. Καταγράφει επίσης επιθέσεις εναντίον γυναικών σε ναούς και ιδρύματα, καθώς και μητέρες που έπεφταν στη θάλασσα κρατώντας τα βρέφη τους.

Ξεκινώντας από την αρχή

Σύγχρονα δημοσιεύματα του Τύπου ανέφεραν επίσης τις προσπάθειες των επιζώντων να ξαναχτίσουν τη ζωή τους. Μεταξύ των αφιχθέντων ήταν και η πιανίστα δεσποινίς Αιγυπτιάδου, η οποία είχε σπουδάσει και εμφανιστεί στην Ιταλία, την Αμερική και τη Σμύρνη και σχεδίαζε να εγκατασταθεί στην Κύπρο ως δασκάλα.

Μεταξύ των προσφύγων βρισκόταν και ο δισκοβόλος του Πανιωνίου, Δημήτρης Καραμπάτης, κάτοχος του πανελληνίου ρεκόρ στο αγώνισμα αυτό.

Στις 14 Σεπτεμβρίου 1922, ο Αρχιεπίσκοπος Κύριλλος Γ΄ εξέδωσε εγκύκλιο εκφράζοντας τη θλίψη και τη συμπαράστασή του προς τον «μαρτυρικό Ελληνισμό της Ιωνίας». Ζήτησε να τελεστούν μνημόσυνα και διέταξε τη συγκέντρωση χρημάτων, τροφίμων και ρούχων για τα άπορα, άρρωστα και άστεγα θύματα.