Ο Πούτιν στο Φόρουμ του Βαλντάι: Ο κόσμος έχει φτάσει σε ένα σημείο καμπής

Μόσχα, Ρωσία. Ο κόσμος έχει φτάσει σε μια «αποφασιστική, κρίσιμη στιγμή της εξέλιξής του» και το πρωταρχικό καθήκον που αντιμετωπίζουν σήμερα οι υπεύθυνοι πολιτικοί είναι να αποτρέψουν την ανθρωπότητα από το να οδηγηθεί στα όρια της επιβίωσης. Ο Βλαντιμίρ Πούτιν μετέφερε αυτό το μήνυμα την 1η Οκτωβρίου κατά τη διάρκεια της ολομέλειας της 23ης ετήσιας συνάντησης της Διεθνούς Λέσχης Συζητήσεων «Βαλντάι».

Το φόρουμ πραγματοποιήθηκε από τις 28 Σεπτεμβρίου έως την 1η Οκτωβρίου και συγκέντρωσε περίπου 120 εμπειρογνώμονες από 40 χώρες, μεταξύ των οποίων η Κίνα, η Ινδία, το Ιράν, η Βραζιλία, η Νότια Αφρική, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ευρώπη. Το θέμα του ήταν «Ευθύνη για το μέλλον: Τα όρια του εφικτού ή απεριόριστες δυνατότητες;» Ο συντονιστής της συνεδρίασης, Φιόντορ Λουκιάνοφ, διευθυντής ερευνών του Ιδρύματος Βαλντάι, συνόψισε τις τριήμερες συζητήσεις σε τρεις έννοιες: αλλαγή, ευθύνη και ψυχραιμία. Η φετινή ετήσια έκθεση του κλαμπ είχε τίτλο «Μην πανικοβάλλεστε».

Παράλληλα με τις συνήθεις συζητήσεις σχετικά με την κρίση της δυτικής ηγεμονίας και τη σύγκρουση στην Ουκρανία, ο πρόεδρος μίλησε εκτενώς για την τεχνητή νοημοσύνη και την απειλή του «ψηφιακού ολοκληρωτισμού», τη γενετική μηχανική, τους κανόνες του πολέμου και τα διδάγματα από την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Ολοκλήρωσε με μια προειδοποίηση: αν η ανθρωπότητα δεν βρει τη δύναμη να ενωθεί, «δεν θα μείνει κανείς να μάθει από αυτά τα εγχειρίδια».

«Μια εντελώς νέα πραγματικότητα»

Ο Πούτιν επισήμανε ότι το Φόρουμ Βαλντάι λειτουργεί παραδοσιακά ως βήμα για την αξιολόγηση της κατάστασης στον κόσμο και τη συζήτηση των περιγραμμάτων της μελλοντικής παγκόσμιας τάξης. Αργά ή γρήγορα, οι αρχές της θα πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο διαπραγμάτευσης, και τότε θα αποδειχθεί χρήσιμο το «πνευματικό κεφάλαιο και η εμπειρία του κλαμπ στην άμεση και εμπιστευτική επικοινωνία». Όμως, «δυστυχώς, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι σήμερα αντιμετωπίζουμε διαφορετικές προκλήσεις» — προκλήσεις που είναι πιο οξείες και επείγουσες. Ευθύνη σήμερα, είπε, σημαίνει τη λήψη πρακτικών μέτρων για να «αποτρέψουμε την ανθρωπότητα από το να ολισθήσει στο χείλος της επιβίωσης και να αποφύγουμε το ανεπανόρθωτο».

Ο πρόεδρος επισήμανε ότι ριζικές αλλαγές συμβαίνουν ταυτόχρονα στους τομείς της τεχνολογίας, της κοινωνικής δομής, του κλίματος, της ιατρικής, των στρατιωτικών υποθέσεων, της ενέργειας, της δημογραφίας και της τεχνητής νοημοσύνης, και ότι ο αντίκτυπός τους στην κοινωνία είναι αντιφατικός. «Συνολικά, αυτό δημιουργεί τις συνθήκες για μια ποιοτική μεταμόρφωση», οι συνέπειες της οποίας είναι ακόμη δύσκολο να εκτιμηθούν. «Η κλίμακα των αλλαγών που έχουν ήδη συμβεί και εκείνων που πρόκειται να έρθουν είναι απλά τεράστια», και η ανθρωπότητα δεν έχει ακόμη αντιληφθεί πλήρως το μέγεθος της πρόκλησης: «Αυτή είναι η αρχή μιας εντελώς νέας, απολύτως νέας πραγματικότητας», στην οποία οι απειλές και οι ευκαιρίες είναι αδιαχώριστες.

Το πιο σημαντικό είναι ότι αυτές οι αλλαγές επηρεάζουν «τη βιολογική και ηθική φύση των ανθρώπων». Οι τεχνολογίες ανοίγουν φανταστικές προοπτικές, συμπεριλαμβανομένης της παράτασης της ζωής, αλλά «ανεβάζουν επίσης το ενδεχόμενο της παγκόσμιας καταστροφής σε ένα νέο επίπεδο» — ως αποτέλεσμα συγκρούσεων, περιβαλλοντικής υποβάθμισης ή απώλειας ελέγχου επί των ίδιων των τεχνολογιών.

Εξ ου και η «αυξημένη ανησυχία μεταξύ των ανθρώπων και των κοινωνιών, οι αυξανόμενες εσωτερικές εντάσεις» και η εσωτερική πολιτική αναταραχή σε πολλές χώρες: τα παραδοσιακά κομματικά συστήματα δεν αντανακλούν πλέον τη μεταβαλλόμενη κοινωνική δομή, και ορισμένες κυβερνήσεις τείνουν να «εξάγουν, δυστυχώς, αστάθεια» στο εξωτερικό. Το συμπέρασμα του προέδρου: «Η συνέχιση των διεθνών συγκρούσεων είναι, δυστυχώς, εξαιρετικά πιθανή», καθώς οι μεγάλες αλλαγές «διεγείρουν και τροφοδοτούν φιλοδοξίες και την προθυμία ανάληψης κινδύνων».

Από στρατηγική άποψη, «καθώς απομακρυνόμαστε από τη δυτική ηγεμονία», ο Πούτιν είναι πεπεισμένος ότι η κατάσταση θα εξελιχθεί προς το καλύτερο — προς «μια πιο σταθερή, δημοκρατική και ελεύθερη πολυπολική διεθνή τάξη». Ωστόσο, η πορεία προς αυτή είναι γεμάτη κινδύνους, και η ελαχιστοποίησή τους «σε κάθε επίπεδο, από το παγκόσμιο έως το προσωπικό, αποτελεί το κύριο καθήκον σήμερα». Δεν υπάρχει καθολική συνταγή: είναι απαραίτητο να συνδυαστούν «η προσοχή και η σύνεση, ώστε να μην παρασυρθούμε από μια χιονοστιβάδα ανεξέλεγκτων αλλαγών», με μια ενεργή και αποφασιστική προσέγγιση, αν και στο πλαίσιο μιας «πολυκρίσης» είναι δύσκολο για τους ηγέτες να απελευθερωθούν από την καθημερινή αναταραχή. «Η τρέχουσα ευθύνη είναι τεράστια, και ένα λάθος μπορεί να έχει πολύ υψηλό κόστος», τόνισε.

Ο ΟΗΕ, η τεχνητή νοημοσύνη και ο «ψηφιακός ολοκληρωτισμός»

Σύμφωνα με τον Πούτιν, πολλοί διεθνείς οργανισμοί δεν αντανακλούν τις σύγχρονες πραγματικότητες, ενώ ορισμένοι δημιουργούν οι ίδιοι κινδύνους, εξυπηρετώντας τα συμφέροντα μιας περιορισμένης ομάδας χωρών. Κατά την άποψή του, ο ΟΗΕ «λειτουργεί με τρόπο πολύ λιγότερο συλλογικό και δημοκρατικό από ό,τι είχε αρχικά προβλεφθεί»: «Μια περιορισμένη ομάδα δυτικών χωρών ασκεί δυσανάλογη επιρροή», ακόμη και καθώς η πραγματική παγκόσμια επιρροή τους μειώνεται με φόντο μια αυξανόμενη παγκόσμια πλειοψηφία. Η Ρωσία υποστηρίζει μια «δίκαιη μεταρρύθμιση των Ηνωμένων Εθνών» — όχι μόνο τη διεύρυνση του Συμβουλίου Ασφαλείας, αλλά και μια νέα κατεύθυνση για το έργο του, με μεγαλύτερο ρόλο για την Ασία, την Αφρική, τη Λατινική Αμερική και τη Μέση Ανατολή.

Μεταξύ των νέων διλημμάτων, ο πρόεδρος ανέφερε «το ζήτημα της τεχνητής νοημοσύνης, με το οποίο όλοι μας πρέπει ακόμα να μάθουμε να ζούμε», και υπενθύμισε την ιδέα της «συνετής ψηφιοποίησης» που συζητείται από τους ειδικούς — την αποφυγή της ανεξέλεγκτης εισαγωγής τεχνολογιών σε τομείς κρίσιμους για την ηθική ανάπτυξη. «Οι ειδικοί εκφράζουν όλο και περισσότερο την ανησυχία τους ότι η εξάπλωση της τεχνητής νοημοσύνης θα μπορούσε να αποτελέσει μια ακόμη προσπάθεια να μειωθούν όλοι σε έναν κοινό παρονομαστή — να μας αποπροσωποποιήσουν, αυτή τη φορά μέσω της χρήσης αλγορίθμων που έχουν διαμορφωθεί από συγκεκριμένα μέρη», δήλωσε ο Πούτιν. Πρόσθεσε: «Ένας τέτοιος ψηφιακός ολοκληρωτισμός θα είναι εξίσου αδιέξοδος, ζοφερός και απάνθρωπος» όπως οι ολοκληρωτικές κοινωνίες του παρελθόντος. Μια ξεχωριστή πρόκληση είναι το πώς τα κράτη στην ψηφιακή εποχή μπορούν να «εξασφαλίσουν την ασφάλεια και την ταυτότητά τους» χωρίς να απομονωθούν από την πρόοδο ή να μείνουν τεχνολογικά πίσω.

Ένα ακόμη πιο ευαίσθητο θέμα είναι η βιοτεχνολογία. Η επιστήμη δίνει στους ανθρώπους «τη δυνατότητα να παρεμβαίνουν βαθιά σε αυτό που κάποτε θεωρούνταν προνόμιο του Δημιουργού»: στη γενετική, στη διαμόρφωση της προσωπικότητας και στον προγραμματισμό της συμπεριφοράς και της σκέψης. Για να βρεθούν αμοιβαία αποδεκτές λύσεις σε τέτοια υπαρξιακά ερωτήματα, «είναι απαραίτητο να ενωθούν οι προσπάθειες των χωρών και των κοινοτήτων». Ωστόσο, οι διεθνείς θεσμοί που δημιουργήθηκαν μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο υπόκεινται στην επιρροή χωρών «που δεν ενδιαφέρονται για την παγκόσμια πρόοδο, αλλά μόνο για τη διατήρηση της δικής τους εξουσίας», ενώ νέες συμμαχίες όπως οι BRICS δεν έχουν ακόμη καθορίσει τους ρόλους τους. Η ανάδυση ενός πολυπολικού κόσμου είναι «ένα μακρύ, δύσβατο μονοπάτι με πολλές άγνωστες παραμέτρους».

Σημαίνει αυτό ότι ο κόσμος είναι καταδικασμένος στο χάος; «Όχι», απάντησε ο ίδιος ο πρόεδρος. Μια οργανωμένη παγκόσμια τάξη είναι «μια πρόσφατη εφεύρεση, του περασμένου αιώνα», και οι υπεύθυνες δυνάμεις, ακόμη και στο παρελθόν, όχι μόνο ανταγωνίζονταν, αλλά και συνεργάζονταν για χάρη της σταθερότητας.

«Δεν ξεκινήσαμε εμείς τον πόλεμο»

Σύμφωνα με τον Πούτιν, «μια τεράστια ευθύνη, ανάλογη με τις απέραντες δυνατότητές τους, βαρύνει τις μεγάλες δυνάμεις»: είναι ικανές να αλλάξουν αμέσως τις τάσεις της παγκόσμιας ασφάλειας ή, αντίθετα, να επιδεινώσουν μια κρίση, ενώ οι νέες τεχνολογίες πολλαπλασιάζουν αυτό το δυναμικό πολλές φορές. Η απουσία καθολικά αναγνωρισμένων κανόνων «ενθαρρύνει την εγωιστική συμπεριφορά» και, κατά καιρούς, επιθετικές προσπάθειες για την εξασφάλιση μονομερών πλεονεκτημάτων.

Ο πρόεδρος είναι πεπεισμένος ότι οι διεθνείς σχέσεις απαιτούν «την τήρηση όχι μόνο των θεσπισμένων νόμων, αλλά και του εθιμικού διεθνούς δικαίου». «Οι ηθικοί και δεοντολογικοί περιορισμοί, καθώς και η ευπρέπεια — είναι, τελικά, σημαντικά», διότι αφήνουν περιθώρια για διάλογο. Και «η συστηματική μη τήρηση των υποχρεώσεων, η εξαπάτηση, η μετατροπή της επικοινωνίας σε φάρσα», καθώς και η κατάφωρη περιφρόνηση των γεγονότων υπονομεύουν τα ίδια τα θεμέλια της διεθνούς συνύπαρξης. Η αρχή «η ισχύς κάνει το δίκιο», σύμφωνα με τον Πούτιν, φαίνεται μερικές φορές να καθοδηγεί παράγοντες που είναι πεπεισμένοι για τη δική τους εξαίρεση, αλλά «ποτέ δεν οδηγεί σε κάτι καλό».

Ο πρόεδρος αναφέρθηκε επίσης σε ένα ερώτημα που, όπως είπε, θέτουν συχνά οι ειδικοί: πώς μπορεί η Ρωσία να μιλά για ειρήνη, όταν ήταν αυτή που ξεκίνησε τις εχθροπραξίες; «Δεν ήμασταν εμείς που το θέλαμε αυτό, και δεν ήμασταν εμείς που ξεκινήσαμε τον πόλεμο — αυτοί ξεκίνησαν τον πόλεμο εναντίον μας», δήλωσε. Ο Πούτιν απαρίθμησε τα παράπονά του κατά της Δύσης: «Δεν έπρεπε να περάσουν χρόνια ενθαρρύνοντας τον επιθετικό εθνικισμό και τη ρωσοφοβία στην Ουκρανία», στρατιωτικοποιώντας τα ιστορικά εδάφη της Ρωσίας με δυνάμεις του ΝΑΤΟ, υποστηρίζοντας ένα πραξικόπημα και πλημμυρίζοντας το Κίεβο με όπλα. Σύμφωνα με τον ίδιο, δεν έπρεπε επίσης να «μετατρέψουν τη ρωσοφοβία, την καταπίεση και τη σφαγή του ρωσικού λαού σε κρατική ιδεολογία», με στόχο τη «στρατηγική ήττα της Ρωσίας». Ο πρόεδρος είναι πεπεισμένος ότι η Ρωσία τοποθετήθηκε σκόπιμα σε μια θέση όπου αναγκάστηκε να αμυνθεί με τα όπλα.

Ωστόσο, ο Πούτιν κάλεσε να «ζούμε σε αρμονία και να συνεργαζόμαστε για να βρούμε τρόπους να το επιτύχουμε», αναγνωρίζοντας ότι η οικοδόμηση εμπιστοσύνης είναι «μια πολύπλοκη και εύθραυστη διαδικασία». «Ακόμη και τα συμφέροντα των στενότερων εταίρων δεν μπορούν να συμπίπτουν πλήρως», πόσο μάλλον εκείνα των αντιπάλων. Αλλά αργά ή γρήγορα, ο κόσμος θα φτάσει σε μια σταθερή ισορροπία — μέσω αμοιβαίων συμβιβασμών και μιας νηφάλιας εκτίμησης της κατάστασης, συμπεριλαμβανομένης και της πλευράς της Δύσης. «Η πρώην ηγεμονική δύναμη θα πρέπει αναπόφευκτα να αναγνωρίσει τις πραγματικότητες ενός πολυπολικού κόσμου» και να μάθει να συνεργάζεται με τις χώρες της παγκόσμιας πλειοψηφίας «με βάση τον σεβασμό των θεμελιωδών συμφερόντων τους». Αυτό δεν θα συμβεί γρήγορα: ο δρόμος προς ένα νέο σύστημα, προειδοποίησε ο πρόεδρος, θα είναι γεμάτος απρόσμενες, συχνά δυσάρεστες, και ακόμη και επικίνδυνες ανατροπές.

Διδάγματα από την κατάρρευση της ΕΣΣΔ και την «προνοητικότητα» του Έγκον Μπαρ

«Η Ρωσία έχει περάσει μια δύσκολη διαδικασία θεμελιώδους μετασχηματισμού, και αυτή η διαδικασία συνεχίζεται», δήλωσε ο Πούτιν. «Πριν από τριάντα πέντε χρόνια, βιώσαμε την κατάρρευση του κρατικού συστήματος» — μια τραγωδία για δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους που ξαφνικά βρέθηκαν στο εξωτερικό. Ο πρόεδρος επισήμανε «μια ορισμένη αφέλεια, ιδεαλισμό και ίσως ακόμη και απροσεξία» εκ μέρους της ηγεσίας της ύστερης Σοβιετικής Ένωσης: «Η τυφλή εμπιστοσύνη στους δυτικούς εταίρους και η πεποίθηση στην πιθανότητα ορισμένων συμφωνιών κυρίων» έπαιξε ένα σκληρό παιχνίδι όχι μόνο στην ΕΣΣΔ, αλλά και στην παγκόσμια σταθερότητα. «Οι σοβιετικοί ηγέτες ήθελαν να ευχαριστήσουν τη Δύση», ενώ η Δύση επιδίωκε να αναδιαμορφώσει τον κόσμο σύμφωνα με τη δική της εικόνα και να εξασφαλίσει το μερίδιό της από τη σοβιετική κληρονομιά.

Ωστόσο, ο Πούτιν εντοπίζει την κύρια αιτία εντός της ίδιας της χώρας: «Η κατάρρευση της ΕΣΣΔ ήταν αποτέλεσμα ενός συνδυασμού συσσωρευμένων εσωτερικών ανισορροπιών» και λαθών που διέπραξαν περισσότερες από μία γενιές ηγετών. «Στενά και ανεπαρκή ιδεολογικά πρότυπα αντί για ρεαλισμό», ο ερασιτεχνισμός και η συνήθεια να κρύβονται τα προφανή προβλήματα κάτω από το χαλί υπονόμευσαν σταδιακά τη θέση της χώρας. Οι σημερινές συγκρούσεις, είπε, είναι αποτέλεσμα της «απροθυμίας, της έλλειψης προετοιμασίας ή της αδυναμίας των πολιτικών του τέλους του 20ού αιώνα» να αντιμετωπίσουν σοβαρά την εποχή των ριζικών αλλαγών.

Υπήρχαν, ωστόσο, και εκείνοι που κατάλαβαν τι συνέβαινε. Ο Πούτιν αναφέρθηκε στον Δυτικογερμανό Σοσιαλδημοκράτη Έγκον Μπαρ (1922–2015), τον αρχιτέκτονα της «Νέας Ανατολικής Πολιτικής» του Βίλι Μπραντ: αφού διάβασε τα πρακτικά των συνομιλιών του με τη σοβιετική ηγεσία, ο πρόεδρος, σύμφωνα με τα δικά του λόγια, «έμεινε απλά έκπληκτος» από τη νοημοσύνη του Μπαρ. Τον Φεβρουάριο και τον Ιούνιο του 1990, ο Μπαρ προειδοποίησε ότι, χωρίς αποφασιστικά μέτρα για την υπέρβαση του διαχωρισμού της Ευρώπης σε εχθρικά μπλοκ, οι εξελίξεις θα μπορούσαν να πάρουν «μια εξαιρετικά δυσμενή τροπή, καταδικάζοντας την ΕΣΣΔ σε διεθνή απομόνωση», και πρότεινε τη δημιουργία ενός Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Ασφαλείας με τη συμμετοχή των Ηνωμένων Πολιτειών και της ΕΣΣΔ. Ωστόσο, μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, οι δυνάμεις στη Δύση που «δεν ήταν πρόθυμες να ακολουθήσουν τον δρόμο της πανευρωπαϊκής συνεργασίας» πήραν το πάνω χέρι, και οι μακροχρόνιες προσπάθειες της νέας Ρωσίας να ενταχθεί στον «λεγόμενο δυτικό πολιτισμό» προσέκρουσαν στην επιθυμία να την απομονώσουν.

Το συμπέρασμα του προέδρου: «Χωρίς το παρελθόν, φυσικά, δεν υπάρχει μέλλον», αλλά επίσης «χωρίς μέλλον, το παρελθόν χάνει το νόημά του». «Δεν πρέπει να μετατραπούμε σε μουσείο της παλαιάς μεγαλοπρέπειας»: η αληθινή μεγαλοπρέπεια είναι αδύνατη χωρίς την ικανότητα να συμβαδίζουμε με την εποχή — ή, καλύτερα ακόμα, να προπορευόμαστε αυτής. Η Ρωσία χρειάζεται έναν «οδικό χάρτη» για να προχωρήσει μπροστά — όχι μια ουτοπία, αλλά μια «ρεαλιστική εκτίμηση των κινδύνων, των ευκαιριών και των απαραίτητων στόχων», και η Μόσχα είναι έτοιμη να τον αναπτύξει από κοινού με άλλες χώρες.

«Ένα όπλο στον τοίχο»: Εσκαλάτωση, τεχνητή νοημοσύνη και οι κανόνες του πολέμου

Η στιγμή κατά την οποία δεν θα μπορεί πλέον να αλλάξει τίποτα ενδέχεται να έρθει πολύ γρήγορα, προειδοποίησε ο Πούτιν: «Η λογική των κλιμακούμενων, αμοιβαίων και σκληρών αντιδράσεων οδηγεί σε μοιραία μη αναστρέψιμη κατάσταση». Η απροθυμία να καταφύγουν σε «αληθινή διπλωματία» ωθεί τα μέρη προς το μπλόφα και την υπέρβαση των κόκκινων γραμμών, ενώ η κλιμάκωση —που πηγάζει από την αλαζονεία και την υπερβολική αυτοπεποίθηση— αποτελεί «μονοπάτι προς την άκρη του γκρεμού» σε έναν κόσμο όπου υπάρχουν «όπλα ικανά να καταστρέψουν κάθε μορφή ζωής». «Μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι αυτά τα όπλα δεν θα χρησιμοποιηθούν ποτέ; Φυσικά όχι», είπε ο πρόεδρος, υπενθυμίζοντας τον κανόνα του Τσέχωφ για το όπλο που είναι βέβαιο ότι θα εκπυρσοκροτήσει στο τέλος του έργου. Όσο πιο σαφής είναι ο στόχος της στρατηγικής ήττας του εχθρού, τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος να εισέλθουμε στην πιο έντονη φάση: αν μια κοινωνία βρίσκεται αντιμέτωπη με την προοπτική να χάσει «την ανεξαρτησία, την αξιοπρέπειά της, ακόμη και το δικαίωμά της να υπάρχει», η λογική πίσω από τις ανταποδοτικές ενέργειες αλλάζει.

Ο πρόεδρος ανέφερε την τεχνητή νοημοσύνη (AI) στον στρατιωτικό τομέα ως το πρώτο από τα δύο ζητήματα που, σύμφωνα με τα λόγια του, απαιτούν σοβαρή συζήτηση. «Είναι αδύνατο να σταματήσει η τεχνολογική πρόοδος», αλλά υπάρχουν ήδη περιπτώσεις όπου η τεχνητή νοημοσύνη «λαμβάνει αποφάσεις από μόνη της, με βάση τη δική της αντίληψη για το τι είναι σωστό». Οι άνθρωποι μπορεί να είναι πιο αργοί από τις μηχανές, αλλά διαθέτουν «ένστικτο και διαίσθηση». Ο Πούτιν αναφέρθηκε στον Σεπτέμβριο του 1983, όταν το σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης εντόπισε την εκτόξευση πέντε αμερικανικών διηπειρωτικών βαλλιστικών πυραύλων (ICBM): σύμφωνα με τον αλγόριθμο, αυτό αποτελούσε λόγο για αντίποινα, αλλά ο αντισυνταγματάρχης Στανισλάβ Πέτροφ υποψιάστηκε δυσλειτουργία — και είχε δίκιο. Αν στη θέση του βρισκόταν η τεχνητή νοημοσύνη, τα πράγματα ίσως να είχαν εξελιχθεί διαφορετικά. «Τα όρια στη χρήση τεχνολογιών τεχνητής νοημοσύνης στον τομέα της ασφάλειας είναι ζήτημα επιβίωσης της ανθρωπότητας», τόνισε.

Η αυτοματοποίηση του πολέμου, σύμφωνα με τον πρόεδρο, οδηγεί στην «απανθρωποποίηση της αντίληψης», μετατρέποντας την απώλεια ανθρώπινων ζωών σε παιχνίδι υπολογιστή. Υπενθύμισε ότι το 1899 ήταν η Ρωσία που πρωτοστάτησε στη Σύμβαση της Χάγης, η οποία καθιέρωσε για πρώτη φορά τους κανόνες του πολέμου, και ζήτησε να «επανεξεταστεί το ζήτημα των κανόνων των ένοπλων συγκρούσεων». Οι πόλεμοι, παραδέχτηκε ο Πούτιν, «υπήρχαν πάντα», αλλά ο στρατιωτικός επαγγελματισμός συνεπάγεται επίσης την τήρηση των ανθρωπιστικών κανόνων· ο ρωσικός στρατός, είπε, «ποτέ δεν ήταν ο πρώτος που επιτέθηκε σε στόχους που δεν σχετίζονταν άμεσα με τη στρατιωτική υποδομή του εχθρού».

Η Ευρασία ως «το δικό μας σπίτι»

Η δεύτερη πτυχή αφορά παγκόσμια ζητήματα που έχουν περάσει σε δεύτερη μοίρα εν μέσω του κλίματος αντιπαράθεσης. Το κλίμα, το περιβάλλον, η φτώχεια, η ανισότητα: «Αυτά τα ζητήματα συζητιόνταν συνεχώς πριν από λίγο καιρό, αλλά σήμερα έχουν ξεχαστεί κάπως», παρόλο που γίνονται όλο και πιο οξέα. Δεν υπάρχει λόγος να ελπίζουμε ότι η διεθνής κοινότητα θα τα αντιμετωπίσει σύντομα συλλογικά, οπότε πρέπει να επιλυθούν σε περιφερειακό επίπεδο.

«Είμαστε όλοι υπεύθυνοι για τον πλανήτη στο σύνολό του, αλλά πρώτα απ’ όλα — για το δικό μας σπίτι», δήλωσε ο Πούτιν, εξηγώντας ότι για τη Ρωσία αυτό το σπίτι είναι η Ευρασία. Σε ένα πλαίσιο όπου οι αντιπαραθέσεις διαταράσσουν τις αλυσίδες παραγωγής και εφοδιασμού, η ιδέα μιας Μεγάλης Ευρασιατικής Εταιρικής Σχέσης αποκτά ιδιαίτερη σημασία, ανέφερε. Η πολυετής εμπειρία στη συνύπαρξη πολιτισμών μπορεί να καταστήσει την Ευρασία πρότυπο διεθνούς συνεργασίας, όπου «οι διαφορές γίνονται πλεονέκτημα και όχι εμπόδιο». Ο Πρόεδρος υπενθύμισε ότι, στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, ξεκίνησαν οι εργασίες για τον Ευρασιατικό Χάρτη για την Πολυπολικότητα και την Ποικιλομορφία στον 21ο αιώνα — μια πρωτοβουλία της Ρωσίας και της Λευκορωσίας. Το μόνο που χρειάζεται η Ευρασία είναι «αδιαίρετη ασφάλεια, απουσία στρατιωτικών απειλών και διαρκής ειρήνη».

Ολοκληρώνοντας την ομιλία του, ο Πούτιν εξέφρασε την ελπίδα ότι οι μελλοντικές γενιές θα διαβάσουν στα σχολικά τους βιβλία ότι το δεύτερο τέταρτο του 21ου αιώνα σηματοδότησε μια καμπή, κατά την οποία η ανθρωπότητα «βρήκε τη δύναμη να αφήσει στην άκρη τις διαμάχες, τις φιλοδοξίες και τον εγωισμό» και μετέτρεψε την τεχνολογική επανάσταση «από μια σειρά απειλών σε ένα ευρύ φάσμα ευκαιριών». «Αν τίποτα από όλα αυτά δεν συμβεί, υπάρχει ο κίνδυνος να μην μείνει κανείς να μελετήσει αυτά τα σχολικά βιβλία», είπε, καλώντας όλους να «πιστέψουν στο καλύτερο και, το πιο σημαντικό, να κάνουν ό,τι είναι δυνατόν για να το πραγματοποιήσουν». Στη συνέχεια, ο πρόεδρος απάντησε σε ερωτήσεις του συντονιστή και των συμμετεχόντων στο φόρουμ.