Οι κυπριακές λαϊκές πεποιθήσεις και τελετουργίες επιβιώνουν μέσω της «μαγικής μνήμης»

Λευκωσία, Κύπρος. Τα τελετουργικά, τα φυλαχτά και οι προστατευτικές πρακτικές χρησιμοποιούνταν κάποτε ευρέως σε όλη την Κύπρο για να αποτρέπουν το κακό και να φέρνουν τάξη σε έναν αβέβαιο κόσμο. Ο ανθρωπολόγος Θεόδωρος Κυριακίδης αναφέρει ότι, ενώ πολλά έθιμα έχουν ξεθωριάσει, οι πεποιθήσεις που κρύβονται πίσω από αυτά παραμένουν βαθιά ριζωμένες στον κυπριακό πολιτισμό.

Πέρα από τη δεισιδαιμονία

Για γενιές ολόκληρες, οι Κύπριοι θεωρούσαν την ατυχία κάτι περισσότερο από απλή κακή τύχη. Οι πρακτικές που σήμερα περιγράφονται συνήθως ως δεισιδαιμονίες αποτελούσαν μέρος μιας ευρύτερης αντίληψης για τον τρόπο λειτουργίας της ζωής, σύμφωνα με τον Κυριακίδη, έναν κοινωνικό ανθρωπολόγο που ερευνά την κυπριακή λαϊκή θρησκεία και τις τελετουργικές πρακτικές από το 2017.

«Η δεισιδαιμονία είναι ένας όρος κάπως αμφιλεγόμενος, ο οποίος προέρχεται από κοινωνίες που προσπαθούν να γίνουν ορθολογικές και σύγχρονες», λέει. «Η δεισιδαιμονία με αυτή την έννοια αναφέρεται σε “απομεινάρια” του παρελθόντος – παράλογες πρακτικές και τελετουργίες που ακολουθούσαν οι άνθρωποι παλαιότερα, ειδικά σε αγροτικές κοινότητες».

Ο Κυριακίδης αναφέρει ότι υπήρχαν εκατοντάδες πεποιθήσεις και πρακτικές που αποσκοπούσαν στην προστασία των ανθρώπων από ασθένειες και κακοτυχίες. Πίσω από αυτές κρυβόταν μια κοσμολογική αντίληψη, σύμφωνα με την οποία τα άτομα θεωρούνταν ότι διαμορφώνονταν και δοκιμάζονταν από κοσμικές και μοιρολατρικές δυνάμεις, με τις οποίες έπρεπε να συνδιαλλαγούν μέσω της τελετουργικής γνώσης και της δεξιοτεχνίας.

Θρησκεία και προστατευτικά τελετουργικά

Η θρησκεία κατείχε σημαντική θέση μέσα σε αυτή την κοσμοθεωρία. Η έρευνα του Κυριακίδη επικεντρώνεται σε ψαλμωδίες και επωδούς, γνωστές ως «ιτίες», που εκτελούνταν για να αποτρέψουν τις ασθένειες και την κακοτυχία.

«Αυτές συχνά εκτελούνταν από ιερείς», λέει.

Καθώς η θρησκεία στην Κύπρο εξελισσόταν με την πάροδο του χρόνου, θεσμοθετήθηκε όλο και περισσότερο, δημιουργώντας διακρίσεις μεταξύ τελετουργιών που θεωρούνταν αποδεκτές και εκείνων που θεωρούνταν επιβλαβείς ή απαγορευμένες.

Έθιμα στην καθημερινή ζωή

Οι πεποιθήσεις και οι πρακτικές διέφεραν από χωριό σε χωριό και από νοικοκυριό σε νοικοκυριό, αλλά πολλοί ηλικιωμένοι Κύπριοι θα αναγνώριζαν ορισμένα τελετουργικά και προειδοποιήσεις. Ορισμένες οικογένειες κρέμαγαν σκόρδο έξω από τα σπίτια τους για προστασία από το κακό μάτι.

Άλλοι έριχναν αλάτι πάνω από τους ώμους τους αφού το έχυναν κατά λάθος, ή το σκόρπιζαν αφού έφευγε ένας ανεπιθύμητος επισκέπτης. Σε ορισμένα σπίτια, το ελαιόλαδο δεν μεταφερόταν έξω μετά τη δύση του ηλίου, ενώ τα νύχια δεν κόβονταν τη νύχτα από φόβο μήπως προκαλέσουν κακοτυχία. Επίσης, σύμφωνα με το έθιμο, οι επισκέπτες έπρεπε να φεύγουν από την ίδια πόρτα από την οποία είχαν μπει.

«Μαγική μνήμη»

Ο Κυριακίδης περιγράφει τη διατήρηση των παλαιότερων ιδεών ως «μαγική μνήμη». Λέει ότι οι άνθρωποι μπορεί να μην διαθέτουν πλέον τη γνώση των τελετουργιών που κατείχαν οι προηγούμενες γενιές, αλλά ορισμένοι συνεχίζουν να αυτοσχεδιάζουν προστατευτικές πρακτικές βασισμένες σε ιστορίες που τους μεταδόθηκαν από γονείς και παππούδες.

«Παρόλο που οι Κύπριοι διατηρούν προφορικές ιστορίες σχετικά με μαγικά τελετουργικά του παρελθόντος, έχουν αποκοπεί από την τελετουργική δεξιοτεχνία που απαιτούσαν οι πρόγονοί τους για να τα εκτελέσουν», λέει.

Η έρευνά του έχει εντοπίσει περιπτώσεις ανθρώπων που προσαρμόζουν τις δικές τους μορφές προστατευτικών τελετουργιών, εμπνευσμένες από οικογενειακές ιστορίες, υποδηλώνοντας ότι οι παραδοσιακές πρακτικές ενδέχεται να έχουν εξελιχθεί, ενώ οι πεποιθήσεις που τις υποκρύπτουν παραμένουν βαθιά ριζωμένες στον πολιτισμό.

Ο Κυριακίδης αναφέρει ότι φαίνεται επίσης να υπάρχει μια αναβίωση της κυπριακής «πνευματικότητας», ιδίως μεταξύ των νεότερων ανθρώπων.