Τα ρόδια στην Κύπρο: ένα σύμβολο από τους αρχαίους τάφους έως τις οικογενειακές παραδόσεις

Πάφος, Κύπρος. Τα ρόδια έχουν συγκαταλεχθεί στα κυπριακά έθιμα που σηματοδοτούν τη γέννηση, το γάμο και το θάνατο, ενώ τα στοιχεία για την παρουσία τους στο νησί χρονολογούνται πάνω από 3.000 χρόνια πίσω. Οι ερευνητές περιγράφουν διαχρονικές συμβολικές συνδέσεις, προειδοποιούν όμως ότι τα τελετουργικά μεταβάλλονταν ανάλογα με το ιστορικό και θρησκευτικό πλαίσιο.

Αρχαιολογικά ίχνη και αρχαίος συμβολισμός

Ο Δρ Χαράλαμπος Δόκος, ο οποίος ασχολείται με την αρχαιολογία στην Κύπρο και τη Μεσόγειο, αναφέρει ότι τα ρόδια θεωρείται ότι έφτασαν στο νησί κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού, περίπου τον 13ο και 14ο αιώνα π.Χ.

Οι τάφοι έχουν αποκαλύψει μερικά από τα παλαιότερα στοιχεία. Τα ευρήματα περιλαμβάνουν σκήπτρα διακοσμημένα με ρόδια από πλούσιες ταφές στο Εγγόμι, καθώς και γυάλινα αντικείμενα σε σχήμα ρόδιου από έναν τάφο κοντά στη Λάρνακα και από το Κουρίου. Σχέδια που απεικονίζουν ρόδια έχουν επίσης ανακαλυφθεί στον Άγιο Ιάκωβο και στο Κίτιο.

Ο Ντόκος συνδέει τον κόκκινο χυμό του καρπού και τους πολυάριθμους σπόρους του με συμβολισμούς που περιλαμβάνουν τη γονιμότητα και τη ζωή, καθώς και τον θάνατο και, ενδεχομένως, τη μετά θάνατον ζωή. Υποστηρίζει ότι η έμφαση στη μετά θάνατον ζωή, όπως αντανακλάται στα ευρήματα των ταφών, ενδέχεται να συνέβαλε στην καθιέρωση του ροδιού ως συμβόλου της ζωής μέσα στον θάνατο.

Η Αφροδίτη και οι συσχετίσεις του καρπού

Η Δρ Χρυστάλλη Λαζάρου, Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Μουσείου Τροφίμων και Διατροφής της Κύπρου, παραθέτει τον αρχαίο συγγραφέα Αθηναίο, ο οποίος κατέγραψε μια παράδοση που ταυτίζει το ρόδι ως το μοναδικό δέντρο που φύτεψε η Αφροδίτη στην Κύπρο.

Η Λαζαρού αναφέρει ότι αυτό συνέδεε τον καρπό με τον έρωτα, τη γονιμότητα και την ικανότητα της φύσης να δημιουργεί ζωή. Σημειώνει ότι το Μουσείο Τροφίμων της Κύπρου τεκμηριώνει αυτή τη σύνδεση μέσω της λέξης «ροά», της αρχαίας κυπριακής ονομασίας για το ρόδι.

Αργότερες απεικονίσεις εμφανίζονται σε ρωμαϊκά ψηφιδωτά στη Νέα Πάφο. Σε ένα από αυτά, η Άνοιξη προσωποποιείται από μια μορφή που κρατά ένα ρόδι.

Έθιμα σε όλη τη διάρκεια της ζωής

Στις κυπριακές γαμήλιες παραδόσεις, ένα ρόδι σπάζονταν στην είσοδο του σπιτιού των νεόνυμφων μετά την τελετή. Οι πολυάριθμοι σπόροι του συμβόλιζαν τη γονιμότητα και την αφθονία για το κοινό τους μέλλον.

Η έρευνα που συγκέντρωσε το Μουσείο Τροφίμων και Διατροφής της Κύπρου καταγράφει διαφορετικούς τρόπους τήρησης του εθίμου. Ορισμένες μαρτυρίες περιγράφουν τη νύφη να ρίχνει τον καρπό στο κατώφλι, ώστε οι σπόροι του να σκορπιστούν. Σε μια άλλη εκδοχή, η μητέρα του γαμπρού του έδινε το ρόδι, το οποίο εκείνος έριχνε στο υπέρθυρο καθώς το ζευγάρι έμπαινε στο νέο του σπίτι.

Ο καρπός περιλαμβανόταν επίσης στα καλάθια σποράς ως σύμβολο μιας επιτυχημένης συγκομιδής. Σε ορισμένες περιοχές της Πάφου, προσφερόταν στα νεογέννητα, ενώ η χρήση του στην κολύβα αποτελούσε μέρος των επιμνημόσυνων τελετών.

Η Λαζάρου αναφέρει ότι τα στοιχεία υποστηρίζουν μια μακροχρόνια σύνδεση με τη γονιμότητα, την ανανέωση και την αφθονία, αντί να δείχνουν ότι οι πεποιθήσεις της Εποχής του Χαλκού μεταφέρθηκαν αμετάβλητες στις γαμήλιες πρακτικές χιλιάδες χρόνια αργότερα. Οι τελετές, εξηγεί, αναπτύχθηκαν μέσα σε διαφορετικά ιστορικά και θρησκευτικά πλαίσια.