Χωριό Λάρνακα

Καλαβασός: Τέντα, ορυχεία και φράγμα στην κοιλάδα του Βασιλικού

ΠεριφέρειαΛάρνακα

Πληθυσμός880 (απογραφή 2021)

ΤύποςΧωριό

Σχετικά με το μέρος

Ελέγχθηκε: 25 Οκτωβρίου 2026.

Ο Καλαβασός εν συντομία

Ο Καλαβασός (Kalavasos, παλαιότερα και Kalavassos) είναι χωριό της επαρχίας Λάρνακας, στην κοιλάδα του ποταμού Βασιλικού, περίπου στα μισά της διαδρομής Λεμεσού – Λάρνακας. Σύμφωνα με την απογραφή του 2021 της Στατιστικής Υπηρεσίας Κύπρου, εδώ ζουν 880 άνθρωποι.

Το χωριό είναι γνωστό για τρία πράγματα: τον νεολιθικό οικισμό της Τέντας με το χαρακτηριστικό κωνικό στέγαστρο, την πόλη της Εποχής του Χαλκού Καλαβασός-Άγιος Δημήτριος και τα ορυχεία χαλκού του 20ού αιώνα, από τα οποία έμειναν φρεάτια και μια μηχανή στενής γραμμής πάνω στην παλιά γέφυρα. Κοντά βρίσκεται το φράγμα του Καλαβασού.

Παρακάτω θα βρείτε πληροφορίες για το τι μπορείτε να δείτε στο χωριό και στη γύρω περιοχή, πώς να φτάσετε εκεί και τι πρέπει να ελέγξετε πριν από το ταξίδι. Πρόκειται για μία από τις λίγες γωνιές της Κύπρου όπου, σε ένα μικρό χώρο, μπορεί κανείς να δει την ιστορία του νησιού από τη Νεολιθική εποχή έως τη βιομηχανική εποχή.

Τέντα: οικισμός της Νεολιθικής εποχής

Σύμφωνα με το Υφυπουργείο Τουρισμού, ο νεολιθικός οικισμός της Τέντας βρίσκεται κοντά στο χωριό και χρονολογείται στο 7000 π.Χ. Πρόκειται για έναν από τους σημαντικότερους νεολιθικούς οικισμούς του νησιού, ο οποίος καλύπτεται από ένα κωνικό στέγαστρο — μια σύγχρονη αρχιτεκτονική παρέμβαση στο τοπίο, ορατή από μακριά.

Το Κοινοτικό Συμβούλιο Καλαβασού κατατάσσει την Τέντα στην προκεραμική Νεολιθική εποχή, περίπου 7000–6000 π.Χ. Ο οικισμός βρίσκεται σε μικρό λόφο πάνω από τον ποταμό Βασιλικό, που ήταν εύκολο να υπερασπιστεί κανείς. Οι συστηματικές ανασκαφές ξεκίνησαν το 1976 υπό τη διεύθυνση του Ίαν Τοντ: αποκαλύφθηκαν κυκλικά σπίτια από πέτρα και πλίνθους, ομαδοποιημένα γύρω από αυλές, αποθήκες, τάφους και έναν εξωτερικό πέτρινο τοίχο. Οι τοίχοι των σπιτιών ήταν καλυμμένοι με παχύ στρώμα σοβά, ενώ ορισμένα δάπεδα ήταν βαμμένα με κόκκινη ώχρα.

Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, το όνομα ανάγεται στο 327 μ.Χ.: το Υφυπουργείο Τουρισμού αναφέρει ότι η Αγία Ελένη, μητέρα του Μεγάλου Κωνσταντίνου, διανυκτέρευσε εδώ σε μια σκηνή («τέντα») κατά τη διάρκεια του ταξιδιού της προς την Κύπρο, μετά την ανεύρεση του Τιμίου Σταυρού στην Ιερουσαλήμ.

Άγιος Δημήτριος: μια πόλη της Εποχής του Χαλκού

Ο οικισμός Καλαβασός-Άγιος Δημήτριος, σύμφωνα με στοιχεία του κοινοτικού συμβουλίου, υπήρχε περίπου από το 1500 έως το 1200 π.Χ. Πρόκειται για ένα καλά οργανωμένο αστικό κέντρο, το οποίο άνθισε χάρη στην εγγύτητά του σε κοιτάσματα χαλκού και στις μεσογειακές εμπορικές οδούς.

Οι ανασκαφές εδώ πραγματοποιήθηκαν κατά τα έτη 1979–1998 στο πλαίσιο του Vasilikos Valley Project υπό τη διεύθυνση του καθηγητή Ίαν Τοντ και της δρ. Άλισον Σάουθ. Αποκάλυψαν σύνθετο πολεοδομικό ιστό και ένα μεγάλο διοικητικό κτίριο, γνωστό ως Κτίριο X.

Σύμφωνα με τα στοιχεία του συμβουλίου, εκτός από τον χαλκό, εδώ αποθηκεύονταν μεγάλα αποθέματα ελαιολάδου και κρασιού, ενώ η πόλη είχε σχέσεις με το διεθνές εμπόριο — με το Αιγαίο και την Εγγύς Ανατολή. Τα ευρήματα βοηθούν να κατανοήσουμε πώς ήταν οργανωμένη η Κύπρος κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού.

Ορυχεία χαλκού

Χαλκός εξορυσσόταν γύρω από τον Καλαβασό από την αρχαιότητα. Σύμφωνα με το κοινοτικό συμβούλιο, το μεταλλείο της Μαύρης Συκιάς λειτουργούσε και στην αρχαιότητα και στους νεότερους χρόνους, ενώ οι μεγάλες συγκεντρώσεις οξειδωμένου, «σκουριασμένου» πετρώματος στο μεταλλείο Πλατιές μαρτυρούν εντατική αρχαία εξόρυξη.

Η σύγχρονη εξόρυξη άρχισε το 1937 στο μεταλλείο Μαυρίδια. Το μεταλλείο Πέτρα λειτουργούσε από το 1953 έως το 1966 και ήταν ένα από τα μεγαλύτερα της περιοχής: κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου εξορύχθηκαν εδώ 290.000 τόνοι μεταλλεύματος.

Σήμερα τα ορυχεία έχουν κλείσει, ενώ η ιστορία τους αποτελεί μέρος της κληρονομιάς του χωριού, την οποία το κοινοτικό συμβούλιο παρουσιάζει στον ιστότοπό του και στο εικονικό μουσείο. Μην πλησιάζετε τα παλιά ορυχεία και τους σωρούς αποβλήτων χωρίς συνοδεία: τέτοια μέρη μπορεί να είναι επικίνδυνα.

Ο μεταλλευτικός σιδηρόδρομος και το «πάρκο του τρένου»

Το μετάλλευμα μεταφερόταν από τα ορυχεία προς την ακτή κοντά στο Βασιλικό μέσω του σιδηροδρόμου στενής τροχιάς της εταιρείας εξόρυξης. Σύμφωνα με ιστορικά στοιχεία, λειτουργούσε από τα τέλη της δεκαετίας του 1930 έως τα τέλη της δεκαετίας του 1970 και μετέφερε χαλκό, πυρίτη και γύψο.

Τη θύμησή του κρατά μια ντιζελομηχανή με βαγονέτα πάνω στην παλιά σιδηροδρομική γέφυρα του χωριού. Το κοινοτικό συμβούλιο ονομάζει το σημείο «πάρκο του τρένου» και το προτείνει ως στάση σε μια βόλτα στον Καλαβασό.

Μη συγχέετε αυτή τη σύντομη μεταλλευτική γραμμή με τον Κυβερνητικό Σιδηρόδρομο Κύπρου, ο οποίος συνέδεε την Αμμόχωστο, τη Λευκωσία και τη Μόρφου και έπαψε να λειτουργεί ήδη στις αρχές της δεκαετίας του 1950: πρόκειται για διαφορετικές γραμμές με διαφορετική ιστορία.

Το φράγμα και η γύρω περιοχή

Το φράγμα του Καλαβασού στον ποταμό Βασιλικό, σύμφωνα με το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων, ολοκληρώθηκε το 1985. Είναι λιθόρριπτο φράγμα ύψους 60 μέτρων, και η χωρητικότητα του ταμιευτήρα είναι 17,1 εκατομμύρια κυβικά μέτρα. Την τρέχουσα πλήρωση δημοσιεύει το ίδιο το Τμήμα.

Το Κοινοτικό Συμβούλιο επισημαίνει ότι γύρω από το φράγμα και κατά μήκος της κοιλάδας του Βασιλικού υπάρχουν γραφικές ποδηλατικές διαδρομές. Στο χωριό βρίσκεται η εκκλησία της Παναγίας Τιτιότισσας, που χτίστηκε το 1892 σε βυζαντινό ρυθμό, ενώ ανάμεσα στα παρεκκλήσια ξεχωρίζει του Αγίου Γεωργίου Κεφαλά, τον οποίο οι κάτοικοι τιμούν ως θεραπευτή του πονοκεφάλου.

Κοντά στον Καλαβασό βρίσκεται η Χοιροκοιτία, άλλος νεολιθικός οικισμός, που είναι εγγεγραμμένος στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Την Τέντα και τη Χοιροκοιτία μπορείτε να τις επισκεφθείτε την ίδια μέρα και να συγκρίνετε δύο οικισμούς των πρώτων γεωργών του νησιού.

Πώς να φτάσετε και τι να ελέγξετε

Ο Καλαβασός βρίσκεται δίπλα στον αυτοκινητόδρομο Λευκωσίας – Λεμεσού. Σύμφωνα με το Υφυπουργείο Τουρισμού, η Τέντα απέχει 40 χλμ. από τη Λάρνακα και 2,5 χλμ. από τον αυτοκινητόδρομο, οπότε το χωριό μπορεί εύκολα να συμπεριληφθεί σε μια εκδρομή μεταξύ Λάρνακας και Λεμεσού.

Τις ώρες λειτουργίας και το κόστος εισόδου στην Τέντα δημοσιεύουν το Τμήμα Αρχαιοτήτων και το visitcyprus.com: τα ωράρια λειτουργίας το καλοκαίρι και το χειμώνα διαφέρουν, ενώ τα σαββατοκύριακα το μνημείο ενδέχεται να είναι κλειστό. Ελέγξτε τις πληροφορίες αυτές πριν από το ταξίδι σας, ειδικά αν σκοπεύετε να επισκεφθείτε το μνημείο το Σάββατο ή την Κυριακή.

Το Κοινοτικό Συμβούλιο Καλαβασού δημοσιεύει νέα και εκδηλώσεις του χωριού, καθώς και πληροφορίες για τη διαμονή και τα τοπικά καταστήματα. Το καλοκαίρι, επισκεφθείτε το χωριό το πρωί ή προς το βράδυ: στην κοιλάδα κάνει ζέστη, ενώ στις ανασκαφές και κοντά στο φράγμα δεν υπάρχει αρκετή σκιά.

Συνέχεια του σχεδιασμού

Επίσημες πηγές

Το κωνικό στέγαστρο πάνω από τον νεολιθικό οικισμό της Τέντας κοντά στον Καλαβασό · Φωτογραφία: Rolf Dietrich Brecher from Germany · CC BY 2.0 · μετατροπή σε WebP και αλλαγή μεγέθους.