Μοναστήρια στην Κύπρο

Κύπρος — το νησί των αγίων

Η Κύπρος δικαίως θεωρείται «το νησί των αγίων». Εδώ κατευθύνθηκαν πολλοί από τους πρώτους ασκητές μοναχούς από την Ανατολή, ενώ αργότερα τα μοναστήρια εμπλουτίστηκαν με μοναχούς από την Αίγυπτο, τη Συρία και τη Μικρά Ασία, καθώς και από άλλες χώρες όπου η διαμονή των χριστιανών γινόταν επικίνδυνη. Μέχρι και σήμερα έχουν διασωθεί στην Κύπρο σημαντικός αριθμός όχι μόνο μοναστηριών με κοινοβιακή ζωή, αλλά και πρώην καταφύγια ερημιτών, διάφορα σπήλαια και τάφοι των πρώτων ασκητών.

Τα κυπριακά μοναστήρια γνώρισαν νέα άνθηση μετά την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας του νησιού. Πάνω στα ερείπια των αρχαίων μοναστηριών αναδημιουργήθηκαν ανδρικές και γυναικείες κοινότητες, οι οποίες σήμερα ανοίγουν φιλόξενα τις πόρτες τους στους πιστούς από όλο τον κόσμο.

Η καθημερινή ζωή στα μοναστήρια της Κύπρου

Η ζωή των μοναχών και των μοναχών είναι γεμάτη από καθημερινές ασχολίες και υποχρεώσεις: κάθε μέρα τελούνται λειτουργίες και εκτελούνται διάφορες εργασίες (κατά κανόνα, οι μοναχοί ασχολούνται με χειρονακτική εργασία – το «διακονία», που σημαίνει υπακοή).

Εκτός από τη φροντίδα για την τάξη στους ναούς και τις εκκλησίες, οι μοναχές ασχολούνται με χειροτεχνίες (κεντήματα και ράψιμο), κατασκευάζουν κεριά και θυμίαμα, ενώ οι μοναχοί ζωγραφίζουν εικόνες και τοιχογραφίες, εμπλουτίζουν και διευρύνουν τις μοναστηριακές βιβλιοθήκες, ασχολούνται με την αυτομόρφωση, αποκαθιστούν χειρόγραφα και παλαιά τυπωμένα βιβλία.

Πολλά μοναστήρια ασχολούνται με τη γεωργία στα δικά τους οικόπεδα, καλλιεργούν ελιές, φρούτα, δημητριακά και ασχολούνται με την ανθοκομία. Σε ορισμένα μοναστήρια υπάρχουν δικές τους κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις και μελισσοκομεία.

Τα μοναστήρια στην Κύπρο αποκομίζουν έσοδα από την πώληση των προϊόντων και των δημιουργημάτων τους. Τα έσοδα αυτά διατίθενται για τη συντήρηση των μοναστηριών, τη συμμετοχή σε ανθρωπιστικά και κοινωνικά προγράμματα, καθώς και για φιλανθρωπικούς σκοπούς. Επιπλέον, στα μοναστήρια έχουν δημιουργηθεί σύγχρονα θεολογικά ερευνητικά κέντρα, τα οποία «φυλάσσουν» τα εκκλησιαστικά δόγματα.

Σήμερα, η κύρια μορφή της μοναστικής ζωής στην Κύπρο είναι η κοινοβιακή, η οποία ακολουθεί συγκεκριμένο κανονισμό. Οι μοναχοί και οι μοναχές ζουν κάτω από την ίδια στέγη, μοιράζονται τα γεύματα, ενώ την πνευματική καθοδήγησή τους ασκεί ο ηγούμενος ή η ηγουμένη του μοναστηριού.

Ορισμένα μοναστήρια στην Κύπρο τηρούν την αρχαία παράδοση, σύμφωνα με την οποία τα ανδρικά μοναστήρια είναι κλειστά για τις γυναίκες (για παράδειγμα, το μοναστήρι του Σταυρούβουνι), ενώ στα γυναικεία δεν επιτρέπεται η είσοδος σε άνδρες. Ωστόσο, δεν τηρούν όλα τα μοναστήρια αυστηρά αυτόν τον κανόνα. Για παράδειγμα, στο ανδρικό μοναστήρι του Κίκκου επιτρέπεται η είσοδος σε πιστούς και των δύο φύλων.

Φιλόξενα μοναστήρια

Οι μοναχοί δεν ξεχνούν ούτε τους κανόνες της φιλοξενίας. Όταν εμφανίζονται επισκέπτες, το γεύμα στο μοναστήρι γίνεται πιο πλούσιο και ποικίλο. Οι μοναχοί που κατοικούν στα μοναστήρια και ταυτόχρονα έρχονται σε επαφή με τους κοσμικούς ανθρώπους ονομάζονται με την ελληνική λέξη «μυγάδες» (που σημαίνει «να αναμιγνύουν»). Αυτοί οι μοναχοί έπρεπε να γνωρίζουν συνταγές για την παρασκευή των πιο ποικίλων πιάτων, καθώς τα κυπριακά μοναστήρια επισκέπτονταν τόσο μέλη βασιλικών οικογενειών όσο και ευγενείς, και γι’ αυτό η κουζίνα των μοναστηριών έπρεπε να διακρίνεται για την αφθονία και την ποικιλία της.

Σε σχεδόν όλα τα μοναστήρια το κρέας είτε δεν χρησιμοποιείται καθόλου, είτε χρησιμοποιείται πολύ σπάνια για τους επισκέπτες, ενώ στο τραπέζι σερβίρονται συνήθως ψωμί, μουστάρδα, ελιές, βολοβικό τυρί, χόρτα, ψάρι και θαλασσινά.

Τα μοναστήρια της Κύπρου έχουν φτάσει σε υψηλότατο επίπεδο δεξιοτεχνίας στη δημιουργία ποικίλων χειροποίητων αντικειμένων – πλούσια διακοσμημένων εικόνων, πήλινων θυμιατηρίων, επιδέξια ζωγραφισμένων κεριών από κερί μέλισσας, πλεκτών κομπολογιών και σταυρών.

Όμως τα κυπριακά μοναστήρια δεν φημίζονται μόνο για τα αντικείμενα καθημερινής χρήσης· εδώ παράγουν επίσης το καλύτερο ελαιόλαδο, φαρμακευτικά σκευάσματα από θεραπευτικά βότανα, που συλλέγονται με αγάπη στις πλαγιές των βουνών, μαρμελάδες φρούτων, αμυγδαλωτά, μέλι από τις εκκλησιαστικές μελισσοκομίες και ακόμη και εξαιρετικό κρασί.

Η οινοποιία των μοναστηριών

Σήμερα στην Κύπρο υπάρχουν οινοποιεία σε δύο μοναστήρια – στο μοναστήρι της Παναγίας Χρυσοροιάτισσας και στο μοναστήρι του Αγίου Κίκκου.

Ο ηγούμενος του μοναστηριού της Χρυσορροιάτισσας, ο πατέρας Διονύσιος, με τη χιονισμένη κόμη, την επιβλητική γενειάδα και τη μεγαλοπρεπή σιλουέτα του, που θυμίζει κάπως ήρωα της ελληνικής μυθολογίας, διηγείται ότι οι προσκυνητές, που παλαιότερα έρχονταν στο μοναστήρι, ως φιλοφρόνηση λάμβαναν όχι μόνο ελιές και ψωμί, αλλά και σπιτικό κρασί, το οποίο τους αναζωογονούσε μετά από το μακρύ ταξίδι.

Λέγεται ότι παλαιότερα όλα τα μοναστήρια της Κύπρου διέθεταν τον απαραίτητο εξοπλισμό για την παραγωγή χυμού και κρασιού. Υπάρχουν ακόμη και σήμερα υλικά αποδεικτικά στοιχεία για αυτό.

Το Μοναστήρι Μαχέρας διαθέτει ένα παλιό πατητήρι, ενώ το πιο γνωστό κυπριακό μοναστήρι, το Κίκκος, φημίζεται εδώ και πολλά χρόνια για το κρασί του και για την ιδιαίτερη — κόκκινη — ζιβανία του.

Όταν ο πατέρας Διονύσιος ανέλαβε τη διεύθυνση του μοναστηριού το 1978, τα ώριμα τσαμπιά σταφυλιών από το μοναστήρι πωλούνταν σε εργοστάσια παραγωγής χυμών στη Λεμεσό. Ο ηγούμενος αποφάσισε να αναβιώσει τις οινοποιητικές παραδόσεις και, από τα μέσα της δεκαετίας του ’80 του 20ού αιώνα, το μοναστήρι άρχισε και πάλι να παράγει κρασί. Ο πατέρας Διονύσιος χάρηκε τόσο πολύ με τις πρώτες 500 φιάλες, που τις μοίρασε όλες.

Σήμερα, το μοναστήρι διαθέτει ετησίως στην αγορά περίπου 150.000 φιάλες κρασιού.

Ταξίδι στα μοναστήρια της Κύπρου

Μάλλον είναι δύσκολο να βρει κανείς πιο ενδιαφέρουσα διαδρομή από την επίσκεψη στα αρχαία μοναστήρια της Κύπρου! Από τα αρχαία χρόνια, οι άνθρωποι πιστεύουν ακράδαντα ότι η προσευχή ή η συμμετοχή στη θεία λειτουργία σε έναν ιερό τόπο έχει ιδιαίτερη δύναμη και αποτελεσματικότητα.

Πιθανώς γι’ αυτό στα μοναστήρια της Κύπρου συρρέουν κάθε χρόνο όχι μόνο μεγάλος αριθμός προσκυνητών από όλο τον κόσμο, αλλά και απλοί άνθρωποι που επιθυμούν να ζητήσουν βοήθεια ή απλώς να θαυμάσουν τα υπέροχα δημιουργήματα των αρχαίων εποχών.